بیان مسئله:
اربعین حسینی، در اندیشه و سیره امام خمینی (ره)، فراتر از یک مراسم مذهبی و سوگواریِ ساده برای سیدالشهدا (ع)، به عنوان یک ظرفیت عظیم سیاسی، اجتماعی و وحدتآفرین مطرح است.
امام خمینی (ره) با نگاهی راهبردی و عمیق، اربعین را به عنوان یکی از روزهای تحکیم وحدت مسلمین جهان معرفی کرده و بر نقش بینظیر آن در بیداری و نقشآفرینی امت اسلامی تأکید داشتند.
از منظر ایشان، اربعین نه تنها فرصتی برای عزاداری و تجدید بیعت با آرمانهای حسینی است، بلکه زمینهساز همگرایی و برادری میان امت اسلامی و خنثیسازی توطئههای دشمنان برای تفرقهافکنی است. این نگاه، نشان از جایگاه ویژه اربعین در مکتب سیاسی و عرفانی امام خمینی (ره) دارد که آن را به عنوان یک «قدرت نرم» شیعی و اهرم فشار بر نظام سلطه ترسیم میکند.
اربعین، در تاریخ انقلاب اسلامی نیز نقشی بیبدیل ایفا کرده است. تظاهرات عظیم ۲۹ دیماه ۱۳۵۷ که همزمان با اربعین حسینی برگزار شد، نقطه عطفی در پیروزی انقلاب اسلامی بود و پایههای متزلزل رژیم پهلوی را برای همیشه فرو ریخت.
همچنین، حضور امام خمینی (ره) در کربلا در شب و روز اربعین و پیادهروی علمای نجف به سوی کربلا، نشان از عمق ارادت ایشان و عالمان شیعه به سیدالشهدا (ع) دارد. این مقاله، با بررسی ابعاد مختلف نگاه امام خمینی (ره) به اربعین، در پی تبیین نقش این حماسهی عظیم در تحکیم وحدت، بیداری اسلامی و پیروزی انقلاب اسلامی است.
ضرورت مسئله:
در دنیای امروز که هجمههای فرهنگی و سیاسی دشمنان اسلام گستردهتر شده، بازخوانی اندیشههای امام خمینی (ره) درباره اربعین، ضرورتی انکارناپذیر است.
ایشان با تأکید بر نقش وحدتآفرین اربعین، بر این نکته تأکید دارند که تفرقه و ضعف در میان امت اسلامی، بزرگترین مانع برای غلبه بر فتنههای استکبار جهانی است.
اربعین، به عنوان یک ظرفیت عظیم برای وحدت و همگرایی، میتواند نقشههای دشمنان برای تفرقهافکنی بین دو ملت ایران و عراق را خنثی کند و زمینهساز تحکیم برادری و همبستگی در جهان اسلام شود.
همچنین، با توجه به اهمیت تاریخی اربعین در پیروزی انقلاب اسلامی، تبیین این نقش برای نسل امروز که ممکن است با ابعاد سیاسی این حماسه آشنا نباشد، ضروری به نظر میرسد.
اهداف مقاله:
این مقاله با هدف بررسی و تحلیل اندیشهها و سیره عملی امام خمینی (ره) درباره اربعین، به تبیین ابعاد مختلف این حماسه از منظر ایشان میپردازد. در این راستا، نقش وحدتآفرین اربعین، جایگاه آن در بیداری اسلامی، پیام تاریخی ایشان در آستانه اربعین ۱۳۵۷، تشرف ایشان به کربلا، سنت پیادهروی علمای نجف، و نقش تعیینکننده تظاهرات اربعین در پیروزی انقلاب اسلامی مورد بررسی قرار خواهد گرفت و در نهایت، وظایف نسل امروز و مسئولان کشور برای حفظ و تداوم میراث اربعین در تراز اندیشه امام خمینی (ره) تبیین میگردد.
اربعین در اندیشه و سیره امام خمینی (ره)
اربعین؛ روز تحکیم وحدت مسلمین جهان
امام خمینی (ره) با نگاهی فراتر از یک مراسم مذهبی، اربعین را به عنوان یکی از روزهای تحکیم وحدت مسلمین جهان معرفی میکنند. ایشان در این باره میفرمایند: «ما از دست امریکا نباید خیلی گله کنیملکن از کشورهای اسلامی و از حکومتهای اسلامی باید شکوه کنیم و فریاد بزنیم. اسلام این قدر برای اجتماع و برای وحدت کلمه، هم تبلیغ کرده است و هم عمل کرده است؛ یعنی، روزهایی را پیش آورده است که با خود این روزها و انگیزه این روزها تحکیم وحدت میشود مثل عاشورا و اربعین» (۱).
این نگاه، نشان از ظرفیت عظیم اربعین در ایجاد همگرایی و برادری میان امت اسلامی دارد که میتواند نقشههای دشمنان برای تفرقهافکنی را خنثی کند.ایشان با تأکید بر اینکه اسلام برای وحدت کلمه، هم تبلیغ کرده و هم عمل کرده است، اربعین را به عنوان یک الگوی عملی برای تحقق این هدف معرفی میکنند.
اربعین، با گردهمآوردن میلیونها مسلمان از سراسر جهان در یک زمان و مکان، نشان میدهد که چگونه میتوان با تکیه بر مشترکات دینی و فرهنگی، بر اختلافات سیاسی و قومی فائق آمد و یک جبهه متحد در برابر نظام سلطه ایجاد کرد. این نگاه راهبردی امام خمینی (ره)، امروز نیز همچنان الهامبخش ملتهای مسلمان در مسیر وحدت و همگرایی است.
🔹 ظرفیت انسانی و آزادیخواهی اربعین
امام خمینی (ره) با یادآوری اربعینهای زنجیرهای گرامیداشت شهدای ایران، بر ظرفیت انسانی و آزادیخواهی اربعین تأکید کردهاند.
اربعین، نه تنها یک اجتماع مذهبی، بلکه یک جنبش آزادیخواهانه است که در آن، عاشقان اهل بیت (ع) با ایثار و از خودگذشتگی، آمادگی خود را برای دفاع از حریم ولایت و ارزشهای الهی به نمایش میگذارند.
این ظرفیت، در تاریخ انقلاب اسلامی نیز به خوبی نمایان شده است؛ جایی که اربعینهای زنجیرهای، به عنوان نماد مقاومت و پایداری ملت ایران در برابر ظلم و ستم، نقش آفرینی کردهاند.
ایشان با این نگاه، اربعین را به عنوان یک ظرفیت عظیم برای بیداری و نقشآفرینی امت اسلامی معرفی میکنند که میتواند در برابر جریانهای استکباری و ظلمپیشه، ایستادگی کند و زمینهساز تحولات بزرگ در سطح منطقه و جهان شود. این ظرفیت، امروز نیز در حماسهی اربعین، با حضور میلیونی زائران از اقصی نقاط جهان، به خوبی قابل مشاهده است و نشان از تداوم این مسیر در اندیشه و عمل امت اسلامی دارد.
🔹 ابعاد مثبت جهاد و مبارزه در کلام امام خمینی (ره)
امام خمینی (ره) با تأکید بر اینکه اسلام معتقد به جنگهای پیشدستانه نیست، میفرمایند: «ما برای جنگ پیشقدم نیستیم» (۲). اما وقتی جنگ از سوی یزیدیان زمان تحمیل شد، بر خلاف نظر اکثریت که معمولاً جنگ را چیز بدی میدانند، ایشان مسلمین را به ابعاد مثبت مبارزه، جهاد و در نظر گرفتن رضای الهی توجه دادند و فرمودند: «ان شاء اللَّه، مسلمین هم توجه میکنند به آن. یکی اینکه مردم از جنگ خسته نشوند» (3).
این نگاه، نشان از رویکرد واقعبینانه و راهبردی امام خمینی (ره) به مقوله جنگ و جهاد دارد که در آن، جنگ نه یک هدف، بلکه وسیلهای برای دفاع از ارزشهای الهی و انسانی است.
ایشان با تأکید بر اینکه «در هر صورت، جنگ از یک جهت خیلی خوب است و آن این است که شجاعتی را که در باطن انسان است بروز میدهد و برای انسان تحرک حاصل میشود.
انسان از آن خمودی بیرون میآید … فرق ما بین ما و آنها این است که ما انگیزهمان اسلام است» (4)، بر بعد مثبت جهاد و مبارزه در راه خدا تأکید کردهاند. این نگاه، یادآور آموزههای عاشورایی است که در آن، شهادت در راه خدا، یک پیروزی بزرگ محسوب میشود و با تأسی از آن، میتوان در برابر ظلم و ستم ایستادگی کرد و هرگز از مسیر حق خارج نشد.
بخش دوم: اربعین؛ ظرفیتی وحدتآفرین در اندیشه امام خمینی (ره)
🔹 وحدت کلمه؛ کلیدواژه اصلی در اندیشه امام خمینی (ره)یکی از مهمترین کلیدواژهها در بیانات امام خمینی (ره) در دوران رهبری نهضت اسلامی و پس از پیروزی انقلاب اسلامی، «وحدت کلمه» هم در داخل کشور و هم در میان امت اسلامی بود. ایشان همواره وحدت و همبستگی میان مردم در مبارزه با نظام شاهنشاهی را یکی از عوامل اصلی پیروزی انقلاب اسلامی بیان میفرمودند.
امام (ره) در این باره میفرمایند: «کجا شما آقایان میتوانستید در رژیم سابق - که دلبسته بود به جدا کردن روحانی از دانشگاه و نظامی از غیر نظامی و هر گروهی را در مقابل گروه دیگر با تحریکات و تبلیغات قرار دادن - در یک مجلس مجتمع بشوید و روی یک مقصد، آن هم مقصد پیشبرد اسلام و انقلاب اسلامی و تحکیم جمهوری اسلامی، همه فعالیت داشته باشید؟» (5). این فرمایش، نشان از قدرت وحدت در ایجاد تحولات عظیم اجتماعی و سیاسی دارد.
ایشان در دوران پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز همواره بر حفظ وحدت میان مسئولان و قوا و مردم تأکید کرده و آن را عامل برونرفت از مشکلات و نابسامانیهای دوران حکومت پهلوی و پیروزی در دفاع مقدس میدانستند.
امام (ره) در عین حال با استفاده از همین تجربه داخلی و الهام از تعالیم و آموزههای قرآنی، وحدت امت اسلام را تنها راه غلبه بر فتنهها و توطئههای استکبار و صهیونیسم جهانی میخواندند که متأسفانه در اثر غفلت مسلمانان و وابستگی برخی حاکمان کشورهای اسلامی به آمریکا و غرب، به فراموشی سپرده شده و زمینه تسلط نظام سلطه بر دنیای اسلام را فراهم کرده است.
🔹 اربعین؛ یکی از روزهای تحکیم وحدت در کلام امام خمینی (ره)
امام خمینی (ره) با نگاهی فراتر از یک مراسم مذهبی، اربعین را به عنوان یکی از روزهای تحکیم وحدت مسلمین جهان معرفی میکنند.
ایشان با تأکید بر اینکه اسلام برای اجتماع و وحدت کلمه، هم تبلیغ کرده و هم عمل کرده است، میفرمایند: «اسلام این قدر برای اجتماع و برای وحدت کلمه، هم تبلیغ کرده است و هم عمل کرده است؛ یعنی، روزهایی را پیش آورده است که با خود این روزها و انگیزه این روزها تحکیم وحدت میشود مثل عاشورا و اربعین. و قرآن کریم پافشاری دارد در این مطلب که متفرق نباشند مردم، مسلمین از هم، و ید واحده باشند و معتصم به «حبل الله» باشند» (6).
این نگاه، نشان از ظرفیت عظیم اربعین در ایجاد همگرایی و برادری میان امت اسلامی دارد که میتواند نقشههای دشمنان برای تفرقهافکنی را خنثی کند.امام (ره) با همین نگاه وحدتگرا، پدیدههای بینظیری همچون حج، نماز جمعه، عزاداری عاشورا و اربعین را نیز از عوامل وحدت امت اسلامی میدانستند.
ایشان با تأکید بر اینکه قرآن کریم پافشاری دارد بر اینکه مسلمین از هم متفرق نشوند و ید واحده باشند و معتصم به «حبل الله» گردند، بر ضرورت استفاده از این ظرفیتهای عظیم برای تحقق وحدت و همگرایی تأکید کردهاند.
اکنون که در ایام نزدیک به اربعین حسینی و برگزاری مراسم باشکوه و میلیونی راهپیمایی اربعین هستیم، مطالعه و بازخوانی این کلام نورانی، بیش از هر زمان دیگری ضروری است تا از این ظرفیت وحدتآفرین در راستای نزدیکی و همگرایی بیشتر ملتهای اسلامی و خنثی کردن توطئههای دشمنان استفاده کنیم.
🔹 نقش وحدتآفرینی اربعین در برابر دشمنان
در اندیشه و مکتب امام خمینی (ره)، مناسبتها و ایاماللههایی همچون عاشورا و اربعین در عین حال که فرصت یاد کردن از عظمت اقدام حماسی امام حسین (ع) و تعمیق و ترویج مطالبه و روحیه عدالتخواهی و ظلمستیزی در جوامع اسلامی به ویژه علیه مستکبران است، همچنین زمینه و ظرفیتی برای یادآوری اهمیت وحدت کلمه در جهان اسلام و عملی کردن آن در میان امت اسلامی است.
امام (ره) با تأکید بر اینکه «ما از دست امریکا نباید خیلی گله کنیم … لکن از کشورهای اسلامی و از حکومتهای اسلامی باید شکوه کنیم و فریاد بزنیم» (7)، بر این نکته تأکید دارند که تفرقه و ضعف در میان امت اسلامی بیشتر در نتیجه اقدامات حکومتهای اسلامی دانسته شده تا امریکا به مثابه امالفساد و از این منظر است که ایشان بازگشت به فرهنگ وحدتآفرین منبعث از روزهایی مانند عاشورا و اربعین را ضروری برمیشمارند.
نکته مهم در این پیام امام (ره) آن است که تفرقه و ضعف در میان امت اسلامی بیشتر در نتیجه اقدامات حکومتهای اسلامی دانسته شده تا امریکا به مثابه امالفساد و از این منظر است که امام (ره) بازگشت به فرهنگ وحدتآفرین منبعث از روزهایی مانند عاشورا و اربعین را ضروری برمیشمارند.
با توجه به برخی شیطنتها و توطئهها در عراق، به نظر میرسد دشمنان دو ملت به دنبال آن هستند که مراسم وحدتآفرین اربعین را به میدانی برای درگیریها و اختلافات ناسیونالیستی «عرب ـ عجم» و مذهبی «شیعه ـ سنی» تبدیل کنند و از این طریق دستاوردهای انسانی، اخلاقی، اجتماعی و سیاسی این مراسم عظیم را به حاشیه ببرند.
به همین جهت توجه ویژه به این کلام نورانی امام (ره) به خصوص از سوی مسئولان کشور و زائران ایرانی اربعین، ضرورتی انکارناپذیر و واجب است و میتواند در برابر توطئههای دشمنان، سدی محکم ایجاد کند.
بخش سوم: پیام تاریخی امام خمینی (ره) در آستانه اربعین ۱۳۵۷
🔹 اربعین؛ پیامی برای همیشه تاریخحضرت امام خمینی (ره) در ۲۵ دیماه ۱۳۵۷ و در آستانه اربعین آن سال، پیامی تاریخی و بینظیر صادر کردند که میتوان گفت ناظر به همیشه تاریخ است. ایشان در آن پیام با اشاره به مصائب و رنجهای پنجاه سال سلطنت غاصبانه پهلوی، از اربعینهای سودمندی سخن گفتند که بر ملت رشید و آگاه ایران گذشت و آنان را علیه استبداد و استعمار به حرکت درآورد.
این پیام، در حقیقت نقشهراه انقلاب اسلامی را در آستانه پیروزی ترسیم میکرد و اربعین را به عنوان یک فرصت طلایی برای تداوم مبارزه و تحقق اهداف الهی معرفی مینمود. ایشان با نگاهی عمیق و راهبردی، اربعین را به عنوان یک ظرفیت بینهایت ارزشمند برای بیداری و نقشآفرینی امت اسلامی ترسیم کردند.
امام (ره) در این پیام، با اشاره به اینکه «امسال اربعین امام امت در خلال اربعینهای پیروان و شیعیان آن بزرگمرد اسلام واقع شده، و گویی خون شهیدان ما امتداد خون پاک شهیدان کربلاست، و اربعین اخیر برادران ما بازتاب اربعین آن دلاوران میباشد» (8)، بر پیوند ناگسستنی انقلاب اسلامی با قیام عاشورا تأکید کردند.
ایشان خون پاک شهیدان کربلا را عامل خاتمه حکومت طاغوتی یزید و خون پاک شهیدان انقلاب را عامل برچیده شدن سلطنت طاغوتی پهلوی دانستند و بدینترتیب، انقلاب اسلامی را در امتداد قیام عاشورا و در ادامه همان مسیر الهی معرفی نمودند که با خون سیدالشهدا (ع) آغاز شد و با خون شهدای انقلاب به پیروزی رسید.
🔹 پنج نکته کلیدی در پیام تاریخی امام خمینی (ره)
نکته اول: امام خمینی (ره) در این پیام، از سیدالشهدا (ع) با تعبیر «امام امت» یاد کردهاند. این تعبیر، نشان از جایگاه رهبری و امامتی دارد که امام حسین (ع) در تاریخ اسلام ایفا کرده است.
ایشان با این تعبیر، بر این نکته تأکید دارند که قیام عاشورا، نه یک حرکت احساسی و مقطعی، بلکه یک حرکت رهبرانه و امتساز بوده است که الگوی تمام آزادگان جهان در طول تاریخ شده است و امام خمینی (ره) با این تعبیر، انقلاب اسلامی را در ادامه همان مسیر و با همان هدف، یعنی نابودی ظلم و برقراری عدالت، معرفی میکنند.
نکته دوم: امام (ره) انقلاب اسلامی را که با اربعینهای متوالی آغاز شد، نتیجه اربعین حسینی میدانند. ایشان با این نگاه، بر این حقیقت تأکید دارند که اربعین، نه یک رویداد منفرد، بلکه یک جریان مستمر و پویا است که در طول تاریخ، به حرکتهای آزادیبخش و انقلابی، جهت و معنا میبخشد.
انقلاب اسلامی نیز، با الهام از اربعین حسینی و با تکیه بر ظرفیت عظیم آن، به پیروزی رسید و این نشان از قدرت و تأثیرگذاری بینظیر این حماسه در تحولات سیاسی و اجتماعی دارد.
نکته سوم: ایشان اربعینها را «سودمند» برمیشمارند. این تعبیر، نشان از نگاه راهبردی امام (ره) به اربعین دارد که آن را نه یک مراسم صرفاً مذهبی، بلکه یک سرمایه اجتماعی و سیاسی میدانند که میتواند در راستای تحقق اهداف الهی و انقلابی، به کار گرفته شود. اربعینهای متوالی، با ایجاد همبستگی و انسجام در میان ملت ایران، نقش اساسی در پیروزی انقلاب اسلامی ایفا کردند و امام (ره) با این تعبیر، بر این نقش حیاتی تأکید فرمودهاند.
نکته چهارم: امام (ره) راهپیمایی در اربعین آن سال را «وظیفه شرعی و ملی» برمیشمارند. این نکته، نشان از اهمیت فوقالعادهای دارد که ایشان برای حضور در این حماسه قائل بودند. ایشان با این تعبیر، بر این نکته تأکید دارند که اربعین، نه یک امر مستحب و اختیاری، بلکه یک وظیفه دینی و ملی است که بر عهده همه مسلمانان و به ویژه ملت ایران قرار دارد. این نکته، قابل تسری به همه اربعینها و همه حرکتهایی است که در مسیر حماسه حسینی قرار دارند.
نکته پنجم: تأکید امام (ره) بر آن است که اربعینهای ما باید بازتاب اربعین حسینی باشد و همان روح را در جامعه بدمد. ایشان با این تأکید، بر این حقیقت اشاره دارند که اربعین، یک رویداد تاریخی نیست که در گذشته دفن شده باشد، بلکه یک جریان زنده و پویا است که باید در هر عصر و نسلی، تجلی یابد و روحیه شهادتطلبی، عدالتخواهی و ظلمستیزی را در جامعه زنده نگه دارد. اربعین امروز نیز، باید بازتاب همان روح حسینی باشد که در کربلا جاری بود و با حضور میلیونی زائران، این روح را در سراسر جهان منتشر کند.
بخش چهارم: پیادهروی اربعین در نجف؛ روایتی از ارادت به خاندان عصمت (ع)
🔹 سنت پیادهروی اربعین در نجف؛ رسمی دیرینه در میان علما و طلابآیتالله سید حسین موسوی تبریزی در خاطرات خود، از رسم دیرینه و پرمعنای پیادهروی علما و طلاب نجف به سوی کربلا در ایام اربعین حسینی سخن میگوید. ایشان میفرمایند: «در نجف رسم بر این بود که در ایام اربعین حسینی جمع زیادی از علما و طلاب با پای پیاده به طرف کربلا حرکت میکردند و شب اربعین خودشان را به حرم مطهر حضرت سیدالشهدا (ع) میرساندند» (9).
این سنت دیرینه، نشان از عمق عشق و ارادت علمای بزرگوار به سیدالشهدا (ع) دارد که با پای پیاده و با تحمل مشقات فراوان، خود را به کربلا میرساندند تا در شب اربعین، در جوار حرم آن حضرت، به عزاداری و سوگواری بپردازند. این حرکت، الگویی ارزشمند برای همه مؤمنان است که چگونه باید با عشق و ایثار، در مسیر زیارت سیدالشهدا (ع) گام بردارند.
ایشان با اشاره به اینکه خود نیز یک بار موفق به انجام این سفر معنوی شدهاند، از خاطرات شیرین این سفر سخن میگویند. «فاصله نجف تا کربلا در حدود دوازده فرسنگ است که در آن زمان با اینکه جاده چندان مناسبی هم نداشت، ماشینها یک ساعته این مسیر را میرفتند ولی طی این راه با پای پیاده به خاطر توقفهای زیادی که پیش میآمد تقریباً دو روز و گاهی سه روز طول میکشید» (10).
این مسافت طولانی و زمان دو تا سه روزه، نشان از عزم راسخ و اراده محکم زائران دارد که با پای پیاده و با تحمل سختیهای فراوان، خود را به کربلا میرساندند. این حرکت، نه یک سفر ساده، بلکه یک سیر و سلوک عرفانی و عاشقانه در مسیر عشق به اهل بیت (ع) است و نشان از آمادگی آنان برای هرگونه فداکاری در راه این عشق دارد.
🔹 پذیرایی بینظیر عشایر عراق از زائران اربعین
آیتالله موسوی تبریزی در ادامه خاطرات خود، به پذیرایی گرم و صمیمانه عشایر و قبایل بزرگ عرب از زائران اربعین اشاره میکنند و میفرمایند: «در بین راه وقتی به منازل این عشایر میرسیدیم به استقبال ما میآمدند و به منازلشان دعوت میکردند... به جهت علاقهشان به خاندان عصمت و طهارت (ع) بخصوص حضرت سیدالشهدا (ع) از زائران آن حضرت به گرمی استقبال و پذیرایی میکردند» (11).
این رفتار کریمانه و مهماننوازی بینظیر عشایر عراقی، که در طول تاریخ همواره ادامه داشته و امروز نیز در موکبهای اربعین به اوج خود رسیده است، نشان از عمق محبت و ارادت آنان به اهل بیت (ع) و زائران حسینی دارد. آنان با ایثار و از خودگذشتگی، با تمام وجود از زائران پذیرایی میکنند و در این راه از هیچ تلاشی فروگذار نمیکنند.
ایشان با اشاره به اینکه پذیرایی از سادات و اهل علم، بیشتر و بهتر بوده است، بر احترام ویژهای که عشایر عراق برای علما و سادات قائل بودند، تأکید میکنند. همچنین از استقبال ویژه مردم از حاج آقا مصطفی خمینی (ره) سخن میگویند که پس از شناسایی به عنوان فرزند امام خمینی (ره)، «بشدت اظهار علاقه و محبت میکردند و خیلی اصرار داشتند که ایشان چند ساعت بیشتر نزد آنها بماند و برای مردم سخن بگوید» (12).
این نشانه محبوبیت مضاعف حضرت امام (ره) در نزد مردم عراق بخصوص شیعیان بود که پس از حرکت و قیام انقلابی ایشان پدید آمده بود و مردم از راههای مختلف ارادتشان را به امام خمینی (ره) ابراز میکردند.
🔹 پیادهروی اربعین؛ زمینهساز ابراز ارادت به امام خمینی (ره)
خاطرات آیتالله موسوی تبریزی، به خوبی نشان میدهد که پیادهروی اربعین در نجف، نه تنها یک حرکت مذهبی، بلکه زمینهساز ابراز ارادت و محبت مردم عراق به امام خمینی (ره) و انقلاب اسلامی بوده است.
این حرکت، بستری فراهم میکرد تا مردم عراق، ضمن عرض ارادت به سیدالشهدا (ع)، ارادت خود را به رهبر انقلاب اسلامی نیز ابراز کنند و نشان دهند که نهضت امام خمینی (ره) در دل آنان نیز جایگاه ویژهای دارد. این پیوند، امروز نیز در مراسم اربعین، با حضور میلیونی زائران ایرانی در عراق و استقبال پرشور میزبانان عراقی، به بهترین شکل ادامه دارد.
ایشان در پایان این بخش از خاطرات خود، اشاره میکنند که «چون انجام راهپیمایی و تظاهرات به عنوان حمایت مرسوم نبود، مردم از راههای مختلف ارادتشان را به حضرت امام ابراز میکردند» (13).
این عبارت، نشان از شرایط خاص سیاسی آن دوران دارد که مردم عراق با وجود محدودیتها و جو خفقان، از هر فرصتی برای ابراز محبت و ارادت خود به رهبر انقلاب اسلامی استفاده میکردند.
پیادهروی اربعین، یکی از همین فرصتها بود که مردم عراق، در سایه عشق به سیدالشهدا (ع)، ارادت خود را به امام خمینی (ره) نیز به نمایش میگذاشتند و بدینترتیب، پیوندی ناگسستنی بین عاشورا و انقلاب اسلامی برقرار میشد.
بخش پنجم: تشرف امام خمینی (ره) به زیارت کربلا در روز اربعین
🔹 حضور امام خمینی (ره) در کربلا؛ منزل و محل اقامت
حجتالاسلام حسن روحانی درباره تشرف امام خمینی (ره) به زیارت امام حسین (ع) در اربعین سال ۱۳۴۶ میگوید: «در کربلا نزدیک حرم حضرت ابوالفضل (ع)، منزلی در اختیار امام بود که هرگاه امام به کربلا میرفتند، در آن منزل سکونت میکردند» (14).
این حضور مستمر امام (ره) در کربلا، نشان از عشق و ارادت عمیق ایشان به سیدالشهدا (ع) و حرم مطهر آن حضرت دارد. ایشان با وجود همه مشغلههای علمی و سیاسی، همواره برای زیارت امام حسین (ع) به کربلا میشتافتند و این سفرهای معنوی، روحیه انقلابی و عشق به اهل بیت (ع) را در ایشان تقویت میکرد. این حضور مستمر، همچنین نشان از جایگاه ویژه کربلا در اندیشه و سیره عملی امام خمینی (ره) دارد که همواره از این مکان مقدس، الهام میگرفتند.
امام (ره) شبها در حسینیه آقای بروجردی، نماز جماعت مغرب و عشاء را اقامه میکردند و در شبهای عزاداری نیز، پس از نماز، مرحوم آقای کوثری به روضهخوانی میپرداخت. این حضور در میان مردم و اقامه نماز جماعت، نشان از تواضع و فروتنی امام (ره) دارد که با وجود جایگاه علمی و عرفانی خود، در جمع مردم عادی حاضر میشدند و با آنان همدل و همراز بودند.
این رفتار، الگویی برای همه علما و رهبران است که باید همواره در میان مردم باشند و از آنان فاصله نگیرند. اقامه نماز جماعت در حسینیه آقای بروجردی، همچنین نشان از همبستگی و وحدت میان علما و مراجع بزرگوار دارد که در سایه عشق به اهل بیت (ع) و دفاع از مکتب تشیع، در کنار یکدیگر قرار میگرفتند.
🔹 شب اربعین در کربلا؛ ازدحام جمعیت و عزاداری پرشور
شب اربعین در کربلا، فوقالعاده شلوغ بود و انبوه جمعیت در همه جا دیده میشد. ازدحام جمعیت به گونهای بود که رفت و آمد بسیار سخت و مشکل بود و به دلیل شلوغی زیاد، تنه زدن یا هُل دادن مردم به یکدیگر بسیار عادی و معمولی بود (15).
این حضور گسترده و پرشور مردم در شب اربعین، نشان از عظمت و جایگاه ویژه این شب در میان عاشقان اهل بیت (ع) دارد که با وجود همه مشقات و سختیها، خود را به کربلا میرسانند تا در جوار حرم سیدالشهدا (ع)، به عزاداری و سوگواری بپردازند. این حضور، همچنین نشان از قدرت جاذبه عشق حسینی دارد که میلیونها انسان را در یک زمان و مکان مشخص، گرد هم میآورد.
پس از نماز مغرب و عشاء که در پشتبام حسینیه آقای بروجردی اقامه شد، آقای کوثری روضه مفصلی و جانسوزی خواند که حال و هوای معنوی خاصی به مجلس بخشید و دلهای حاضران را متأثر ساخت.
این روضهخوانی، بخشی از آیینهای عزاداری در شب اربعین بود که با حضور امام خمینی (ره) و جمع کثیری از مؤمنان، حال و هوایی دیگر یافت و به یکی از خاطرات ماندگار این شب تبدیل شد. امام (ره) با حضور خود در این مجلس، بر اهمیت عزاداری برای سیدالشهدا (ع) تأکید کردند و نشان دادند که این آیین، یک ضرورت دینی و انقلابی است که باید در تمام اعصار و نسلی، ادامه یابد.
🔹 همراهی امام خمینی (ره) تا منزل؛ تواضع و استقلال ایشان
به دلیل ازدحام زیاد جمعیت، چند نفر از دوستان تصمیم گرفتند با فاصلهای چند متری، پشت سر امام (ره) حرکت کنند و ایشان را از حسینیه آیتالله بروجردی تا منزل محل اقامتشان همراهی کنند؛ با اینکه میدانستند امام به کسی اجازه نمیدهد پشت سرش حرکت کند.
علت تصمیم آنان این بود که احتمال میدادند ممکن است در اثر ازدحام جمعیت در خیابانها، کسی به امام تنه بزند و خدای ناکرده ایشان به زمین بخورد یا دستههای سینهزنی راه عبور را سد کنند و امام نتواند به راحتی به منزل برسد (16).
این نگرانی، نشان از عشق و ارادت همراهان به امام (ره) دارد که برای حفظ سلامت ایشان، خود را به خطر میانداختند و با وجود مخالفت امام، سعی در محافظت از ایشان داشتند.
پس از حدود بیستسی متر، امام (ره) احساس کردند افرادی پشت سرشان حرکت میکنند. ایستادند و به عقب برگشتند و به همراهان فرمودند: «کاری دارید؟» همراهان پاسخ دادند: «میخواستیم در منزل، خدمت شما برسیم.»
امام (ره) فرمودند: «بعداً تشریف بیاورید» و سپس به راه خود ادامه دادند (17). این برخورد امام (ره)، نشان از تواضع و استقلال ایشان دارد که هیچگاه دوست نداشتند تشریفات خاصی برای ایشان انجام شود و همچون یک فرد عادی، در میان مردم حرکت کنند.
این رفتار، الگویی برای همه رهبران است که باید از هرگونه تشریفات و خودنمایی پرهیز کنند و همواره در میان مردم و با آنان باشند. امام (ره) با این رفتار، نشان دادند که رهبری، نه به معنای فاصله گرفتن از مردم، بلکه به معنای همدلی و همراهی با آنان است.
🔹 زیارت امام خمینی (ره) در روز اربعین؛ عشق و ارادت به سیدالشهدا (ع)
روز اربعین، امام (ره) در آن شلوغی و جمعیت، برای زیارت به سمت حرم امام حسین (ع) رفتند. همراهان با فاصله، پشت سر ایشان بودند و مشاهده کردند که امام وارد حرم شدند و در بالای سر ایستادند و زیارت را خواندند و بعد از حدود یک ربع ساعت به منزل برگشتند (18).
این حضور ساده و بیآلایش امام (ره) در حرم مطهر، نشان از عشق و ارادت عمیق ایشان به سیدالشهدا (ع) دارد که حتی در شلوغی و ازدحام جمعیت، از زیارت آن حضرت غافل نمیشدند و با تمام وجود، به این زیارت معنوی میپرداختند. این رفتار، الگویی برای همه مؤمنان است که باید همواره به زیارت سیدالشهدا (ع) و تجدید بیعت با ایشان اهمیت دهند.
زیارت روز اربعین، یکی از مهمترین زیارتهای مؤکد در فرهنگ شیعی است که امام خمینی (ره) با حضور خود در این مراسم، بر اهمیت آن تأکید کردند و نشان دادند که این روز، فرصتی برای تجدید پیمان با آرمانهای حسینی و تداوم مسیر عاشورا است.
ایشان با این حضور، به همه مؤمنان آموختند که اربعین، یک روز معمولی نیست، بلکه روزی است که در آن، باید با سیدالشهدا (ع) تجدید بیعت کرد و بر استمرار راه ایشان، تأکید نمود.
این درس بزرگ، امروز نیز در میان میلیونها زائر اربعین، ادامه دارد و آنان با حضور در کربلا، ارادت خود را به سیدالشهدا (ع) و رهبری انقلاب اسلامی، به نمایش میگذارند.
بخش ششم: تظاهرات اربعین ۵۷؛ تیر خلاص بر پیکر رژیم پهلوی
🔹 اربعین ۵۷؛ نقطه عطف انقلاب اسلامی
بیست و نهم دیماه ۱۳۵۷، همزمان با اربعین حسینی، یکی از بزرگترین و تعیینکنندهترین تظاهرات تاریخ معاصر ایران رقم خورد.
در شرایطی که محمدرضا پهلوی سه روز پیش از آن (۲۶ دی) کشور را ترک کرده بود و دولت بختیار تازه از مجلس رأی اعتماد گرفته بود، نیروهای انقلابی با بهرهگیری از پتانسیل عظیم اربعین حسینی، پایههای متزلزل رژیم پهلوی را برای همیشه فرو ریختند.
امام خمینی (ره) در پیام خود در ۲۵ دیماه، راهبرد مبارزاتی را ترسیم و بر «وظیفه شرعی و ملی» بودن راهپیمایی در این اربعین تأکید کردند.
ایشان فرمودند: «اربعین امسال استثنایی و نمونه است؛ راهپیمایی و تظاهرات پرشور در این اربعین وظیفه شرعی و ملی است» (۱۹). این پیام، فصل جدیدی از مبارزه را گشود و مردم را به حضور حداکثری در صحنه دعوت کرد.
جامعه روحانیت مبارز تهران نیز با صدور اعلامیهای، مردم را به شرکت در این راهپیمایی تاریخی فراخواند و مسیرهای تظاهرات را مشخص کرد.
در بخشی از این اعلامیه آمده بود: «جامعه روحانیت مبارز تهران در آستانه چنین لحظات سرنوشتسازی برای خنثی نمودن آخرین توطئههای استعمار و گرفتن آخرین رمق ضدخدایی رژیم استبداد و پاسخ دادن به ندای بزرگ رهبر نهضت اسلامی ملت بیدار ایران حضرت نایب الامام خمینی، کلیه طبقات و اقشار و اصناف مسلمان و متعهد مردم تهران را به یک راهپیمایی بزرگ اسلامی دعوت مینماید» (۲۰).
این فراخوان، نشان از عزم راسخ رهبران انقلابی برای بهرهگیری از ظرفیت بینظیر اربعین در پیشبرد اهداف الهی و سیاسی داشت.
🔹 هراس رژیم از تظاهرات اربعین
پیشبینی حضور گسترده مردم در تظاهرات اربعین، رژیم پهلوی را به شدت هراسان کرده بود. مقامات رژیم میدانستند که با توجه به شور و حال خاص موجود، دولت مجبور است اجازه برگزاری تظاهرات را صادر کند. شورای امنیت ملی به دعوت بختیار تشکیل جلسه داد و او استدلال کرد که «در وضعیت فعلی با توجه به احساسات مردم از راهپیمایی آنها نمیتوان جلوگیری کرد» (۲۱).
بدین ترتیب، همه با عدم مقابله با برگزاری راهپیمایی اربعین موافقت کردند. این تصمیم، نشان از ضعف و ناتوانی رژیم در برابر اراده ملت داشت.
ژنرال هایزر، نماینده ویژه آمریکا، یک روز قبل از اربعین جلسهای با فرماندهان ارتش تشکیل داد. تیمسار مقدم در این جلسه پیشبینی کرد که «دولت بختیار در روز اربعین سقوط خواهد کرد و دو میلیون نفر در تظاهرات شهر تهران شرکت میکنند» (۲۲).
هایزر پیشنهاد کرد سربازان از خیابانها جمعآوری شوند و حضور آنها فقط به مناطق حساس نظامی محدود گردد. بختیار نیز در سخنرانی تلویزیونی خود، بر لزوم برخورد با هرگونه حرکت خارج از نظم تأکید کرد، اما این تهدیدها نتوانست مانع از حضور میلیونی مردم شود.
وحشت رژیم به حدی بود که حتی سپهبد جعفری اعتراف کرد: «عدهای از سرپاسبانها و پاسبانها صریحاً اظهار میکنند که ما مسلمان و مقلد آیتالله خمینی هستیم و نمیتوانیم برخلاف اوامر و دستورات ایشان رفتار کنیم» (۲۳).
🔹 تظاهرات عظیم اربعین؛ تجلی وحدت ملی
در روز ۲۹ دیماه، مردم سراسر ایران به پیروی از رهنمودهای امام خمینی (ره) در راهپیمایی باشکوهی شرکت کردند. این راهپیمایی از لحاظ جمعیت و نظم، از تظاهرات تاسوعا و عاشورا نیز بزرگتر و منسجمتر بود. روزنامه کیهان در تیتر اول خود، این راهپیمایی را «عظیمترین راهپیمایی مذهبی و سیاسی تاریخ» نامید (۲۴).
تظاهرات تنها به تهران محدود نشد و در جای جای سرزمین ایران، حماسههای بزرگی رقم خورد. در مشهد، حدود دو میلیون نفر، در تبریز بیش از یک میلیون نفر، و در شیراز حدود ۳۰۰ هزار نفر به خیابانها آمدند. مردم در این تظاهرات، با پلاکاردهایی در حمایت از امام خمینی (ره) و علیه رژیم سلطنتی، خواستار برقراری حکومت اسلامی شدند.
در این روز، پس از اجتماع مردم در میدان آزادی تهران، اذان ظهر قرائت شد و جمعیت نماز جماعت برپا کردند. سپس قطعنامه ۱۰ مادهای اربعین قرائت شد که در آن، غیرقانونی بودن سلطنت پهلوی، مردود بودن رژیم شاهنشاهی، تأیید شورای انقلاب اسلامی و عدم به رسمیت شناختن دولت بختیار اعلام شد.
این قطعنامه، یک اعلامیه انقلابی و سرنوشتساز بود که خواستار برقراری حکومت اسلامی و بازگشت امام خمینی (ره) به میهن شد. تظاهرات اربعین چنان عظیم بود که هایزر آن را «بدتر از روز فرار محمدرضا پهلوی از ایران» توصیف کرد و اعتراف کرد که «گزارشهای رسیده حاکی از آن بود که راهپیمایی شتاب گرفته است» (۲۵).
🔹 اربعین و وحدت اقشار مختلف ملت
یکی از نکات قابل توجه راهپیمایی اربعین ۵۷، حضور اقشار مختلف ملت با هر اعتقاد و مذهبی بود. در گنبد کاووس، گروهی از جوانان ترکمن با حمل پارچهنوشتهای که بر روی آن نوشته شده بود: «تشیع، تسنن، پیوندتان مبارک»، همبستگی خود را با انقلاب اسلامی به نمایش گذاشتند (۲۶).
همچنین، در این راهپیمایی، ۵۰۰ نفر از یهودیان با پلاکارد «درود بر خمینی و مرگ بر شاه» شرکت کرده بودند که ساواک در گزارشی به آن اشاره کرده است.این حضور گسترده و متنوع، نشان از فراگیری انقلاب اسلامی و فراتر رفتن آن از مرزهای مذهبی و قومی داشت و ثابت کرد که انقلاب، یک جنبش مردمی و همگانی است.
در شهرهای مختلف، مردم با استقبال از نظامیان، نشان دادند که ارتش را برادر خود میدانند. در پیرانشهر، فرمانده ژاندارمری به میان تظاهرکنندگان آمد و مردم او را بر روی دست گرفتند.در بابل، مردم حلقههای گل به گردن سربازان انداختند و در آغوششان کشیدند. این رفتارها، نشان از عزم ملت برای جلب حمایت ارتش و ایجاد یک جبهه متحد در برابر رژیم داشت.
اربعین ۵۷، تیر خلاص بر پیکر رژیم پهلوی بود و تنها ۲۲ روز بعد، انقلاب اسلامی به پیروزی رسید. ارتشبد قرهباغی اعتراف کرد که این راهپیمایی «دلیل دیگری بر ضعف و ناتوانی دولت و شکست مجدد نیروهای مسلح در برابر آنها منظور گردید» (۲۷).
اربعین، اینبار نه تنها در کربلا، بلکه در سراسر ایران، حماسهای بزرگ آفرید و خون شهیدان کربلا، امتدادی تازه در خون پاک شهدای انقلاب یافت.
نتیجهگیری:
بررسی اندیشهها و سیره عملی امام خمینی (ره) درباره اربعین، نشان از جایگاه والا و راهبردی این حماسه در مکتب سیاسی و عرفانی ایشان دارد.امام خمینی (ره) با نگاهی جامع و آیندهنگر، اربعین را به عنوان ظرفیتی عظیم برای تحکیم وحدت مسلمین، بیداری اسلامی و مقابله با نظام سلطه ترسیم کردند. ایشان با تأکید بر نقش وحدتآفرین این روز، بر این نکته صحه گذاشتند که تفرقه و ضعف در میان امت اسلامی، بزرگترین مانع برای غلبه بر فتنههای استکبار است.
پیام تاریخی ایشان در آستانه اربعین ۱۳۵۷، تظاهرات عظیم ۲۹ دی و قطعنامه ۱۰ مادهای آن، نقش بیبدیل این حماسه را در پیروزی انقلاب اسلامی به اثبات رساند و نشان داد که اربعین، نه تنها یک مراسم مذهبی، بلکه یک اهرم فشار سیاسی و انقلابی است که میتواند معادلات قدرت را دگرگون کند.
سیره عملی امام خمینی (ره) در تشرف به کربلا در روز اربعین و حضور در میان مردم، و همچنین سنت دیرینه پیادهروی علما و طلاب نجف به سوی کربلا، نشان از عمق ارادت ایشان و عالمان شیعه به سیدالشهدا (ع) و تداوم فرهنگ حسینی در طول تاریخ دارد.
این میراث عظیم، امروز نیز با حضور میلیونی زائران در اربعین و استقبال پرشور ملت عراق، ادامه یافته است و نشان میدهد که خون سیدالشهدا (ع)، همچنان در رگهای تاریخ جاری و پویاست.
بر ماست که با تأسی از آموزههای امام خمینی (ره)، از این ظرفیت عظیم در راستای تحکیم وحدت، بیداری اسلامی و مقابله با استکبار بهره بگیریم و این میراث گرانبها را برای نسلهای آینده، حفظ و تداوم بخشیم. انشاءالله که در زمره زائران حقیقی سیدالشهدا (ع) و پیروان مکتب امام خمینی (ره) قرار گیریم.
ارجاعات:
(۱) صحیفه امام، ج ۱۵، ص ۴۳۷-۴۳۸(۲) صحیفه امام، ج ۱۳، ص ۳۳۱
(3) همان
(4) صحیفه امام، ج ۱۳، ص ۲۵۰
(5) صحیفه امام، ج ۱۵، ص ۴۳۷-۴۳۸
(6) همان
(7) همان
(8) صحیفه امام، ج ۵، ص ۶۷-۶۸ (پیام ۲۵ دیماه ۱۳۵۷)
(9) موسوی تبریزی، حسین، خاطرات (دفتر اول)، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، تهران، ۱۳۸۷، ص ۱۷۲-۱۷۳
(10) همان.
(11) همان.
(12) همان.
(13) همان.
(14) روحانی، حسن، خاطرات https://www.mizanonline.ir/fa/news/463446/
(15) همان.
(16) همان.
(17) همان.
(18) همان.
(۱۹) صحیفه امام، ج ۵، ص ۴۷۷
(۲۰) مرکز اسناد انقلاب اسلامی، اعلامیه جامعه روحانیت مبارز تهران
(۲۱) مرکز اسناد انقلاب اسلامی، شورای امنیت ملی، جلسه ۲۸ دی ۱۳۵۷
(۲۲) خاطرات ژنرال هایزر، ص ۲۴۵
(۲۳) مرکز اسناد انقلاب اسلامی، گزارش ساواک
(۲۴) روزنامه کیهان، ۳۰ دی ۱۳۵۷
(۲۵) خاطرات ژنرال هایزر، ص ۲۴۷
(۲۶) مرکز اسناد انقلاب اسلامی، گزارش ساواک از گنبد کاووس
(۲۷) خاطرات ارتشبد قرهباغی، ج ۲، ص ۳۴۲
نویسنده: قربان منتظمی
منبع: تحریریه راسخون
